opc_loader

COMPOSITIE: KUNST OF KUNDE?

COMPOSITIE: KUNST OF KUNDE?

(Titelafbeelding: Brian Boulous)

Ik ben lid van diverse Facebook groepen waar men tekeningen en schilderijen met elkaar deelt. Met regelmaat zie ik tekeningen en schilderijen voorbij komen waarbij het onderwerp prachtig uitgevoerd is, maar het geheel op de een of andere manier toch minder is. Ik heb vanochtend eens de tijd genomen om dergelijke voorbeelden te bekijken om te begrijpen waarom ik het minder vond. Wat me opviel was dat in veel gevallen de oorzaak (naar mijn mening) ligt in een verkeerd gekozen compositie. Ook vermoed ik vaak dat de maker helemaal niet nagedacht heeft over de compositie en de compositie van zijn/haar bron heeft overgenomen. 

Ik wil bewust geen voorbeelden laten zien omdat ik op geen enkele manier iemand onbedoeld wil beledigen. Maar ik zie bij portretten vaak dat men er voor kiest om aan de onderkant "plots" op te houden waardoor het portret gaat "zweven". Ook zie ik met regelmaat dat de compositie precies zo is dat de aandacht van de kijker de verkeerde kant op gaat. En soms heb ik gewoon het gevoel dat er nog "iets mist".

Nu is, net als bij fotografie, compositie iets heel ingewikkelds. Er bestaan wel vuistregels voor het creëren van een goede compositie, maar er zijn net zo veel kunstenaars die dezelfde regels breken en toch prachtige pakkende werken maken. Maar deze kunstenaars breken deze regels wel met opzet omdat ze nagedacht hebben over wat ze willen vertellen en hoe ze de beeldelementen moeten plaatsen om die boodschap zo goed mogelijk over te brengen. Compositie is namelijk niks meer dan het ordenen van de beeldelementen. Door een zorgvuldig gekozen compositie heb je als maker invloed op wat de kijker ziet en hoe hij of zij het ziet. 

Om duidelijk te maken wat ik met dat laatste bedoel, vind ik het werk "Unattainable" van Marcel Witte een heel goed voorbeeld (klik hier om het werk te zien). Het werk is een tweeluik waarbij de compositie zodanig is dat de boodschap (onbereikbaarheid) op slimme wijze overgebracht wordt. Als je alleen het linkerwerk zou zien, dan zou de compositie geheel onlogisch zijn. Ook het rechterschilderij is op zichzelf staand geen logisch werk. Beide werken zijn op zichzelf onaf, er "mist iets". Overigens is Marcel Witte een ware kunstenaar als het gaat om compositie. Hij breekt elke regel als het gaat om (te grote) lege vlakken, maar het is in zijn werk juist die bewuste leegheid die aandacht vestigt op het onderwerp en de boodschap die hij over wil brengen. 

De regel van derden en de Gouden regel
De regel van derden en de Gouden regel zijn niet helemaal hetzelfde, maar lijken veel op elkaar. Bij de regel van derden wordt een stuk papier of een doek horizontaal en verticaal in drie even grote vlakken verdeeld. Je krijgt dan een raster van 9 vlakken. Bij de Gouden regel wordt een wiskundige formule gebruikt (zie Wikipedia voor meer uitleg) om tot 9 vlakken te komen.

In beide richtlijnen wordt er vanuit gegaan dat je je laat leiden door de vlakken en lijnen bij het plaatsen van beeldelementen in het vlak. Bijvoorbeeld: de horizon op de onderste lijn en het onderwerp op een snijpunt. Door de horizon te verplaatsen naar de bovenste lijn, verplaats je als het ware het gezichtspunt van de kijker. Vanuit de regel van derden en de Gouden regel komt het idee dat je nooit iets in het midden zou moeten zetten. (Foto: Robin Hutton)

Echter, er zijn uitzonderingen. Zo vind ik zelf de compositie van dit werk met de boom goed gekozen. Maar ik denk dat als het werk niet zwart-wit zou zijn, dat het niet overkomt zoals het nu wel doet. Of anders gezegd, ik vind in dit geval dat een 'centrale compositie' prima kan en juist nadruk legt op de eenvoud van het beeld van een enkele met sneeuw bedekte boom. (Foto: familymwr)

Basiscomposities
Ik noemde net al even de centrale compositie. Je plaatst je onderwerp dan in het midden. Zo zijn er nog meer composities die je als uitgangspunt of richtlijn kunt gebruiken. In een symmetrische compositie laat je links en rechts steeds hetzelfde terugkomen. Een portret recht van voren heeft meestal een symmetrische compositie. In een assymetrische compositie is rechts duidelijk anders dan links. Portretten 'en profil' zijn assymetrisch. In een driehoeks- of piramidale compositie zijn de beeldelementen zodanig geordend dat ze rechts en links een aflopende lijn vormen. Het melkmeisje van Vermeer heeft zo'n driehoekscompositie. Meer basiscomposities en meer informatie hierover kun je onder andere hier terugvinden


Lijnen, gezichtspunt en diepte
Er is eindeloos veel informatie over compositie en net zo veel tips. Ik kan ze onmogelijk allemaal beschrijven, maar ik wilde nog wel ingaan op het gebruik van lijnen, het gezichtspunt en diepte. Met lijnen doel ik nu niet op de denkbeeldige lijnen uit de regel van derden, maar over echte lijnen. Hetzij beeldelementen in de vorm van een lijn (de horizon, een treinrails, een waslijn waar een vogel op zit, een deurstijl, etc), hetzij een aantal beeldelementen die zodanig geordend zijn dat ze een lijn vormen (paaltjes op het strand die schuin weglopen). Dergelijke lijnen sturen de blik van de kijker en kunnen beweging creëren in een stilstaand beeld. De plaatsing van deze lijnelementen kunnen gebaseerd zijn op de regel van derden, maar kunnen die regel ook breken. 

Een ander aspect van een compositie is het gezichtspunt. Ik benoemde net al dat door de horizon te verplaatsen ook het gezichtspunt verplaatst wordt. De vraag die de kunstenaar stelt is: vanuit welk gezichtspunt wil ik dat de kijker naar het onderwerp kijkt. En de vervolgvraag is dan: en waar moet ik het onderwerp plaatsen om dat gezichtspunt te bereiken. Een goed voorbeeld van het effect van het gezichtspunt zijn selfies. Selfies zijn vaak zo genomen dat de kijker ziet wat de persoon in de selfie aan het doen is. Een selfie is natuurlijk een soort zelfportret, maar het onderwerp is vaak niet de persoon zelf!

Tot slot wil ik nog kort ingaan op het gebruik van diepte. Het plaatsen van objecten in de achtergrond (kleiner, op een diagonale perspectieflijn, wazig/out-of-focus) zorgt er voor dat het onderwerp 'naar voren komt'. In fotografie gebeurt andersom ook vaak, in tekeningen en schilderijen minder. Maar het zou prima kunnen en in abstracter werk komt het toch best vaak voor. 

Terug