opc_loader

Hoe creatief is fotorealisme?

Hoe creatief is fotorealisme?

Ik heb getwijfeld of ik deze blog zou schrijven. Het is namelijk een reactie op een Facebook discussie waar ik enkele weken geleden aan mee deed. De discussie is op Facebook verwijderd, ik vermoed omdat de toon op een bepaald moment minder prettig werd. Tijdens de discussie ging het op een bepaald moment over de vraag of het fotorealistisch natekenen van een foto wel of niet nut heeft. Want, zo werd er gesteld, als je precies de foto natekent, wat voeg je dan nog toe? De stelling was niet dat het fotorealistisch tekenen of schilderen geen vaardigheid zou vragen, maar meer dat het geen uiting zou zijn van creativiteit. Nu zijn er kunstenaars die fotorealistische werken maken van taferelen die als foto nooit hebben bestaan, bepaalde elementen toevoegen of juist weglaten, kleuren aanpassen of het perspectief veranderen. Maar zelfs als je één foto heel precies fotorealistisch natekent of naschildert, dan nog ben ik van mening dat dit net zo goed een creatieve daad is als het maken van een abstracte of impressionistisch schilderij. Ik zal toelichten waarom ik dat vind aan de hand van iets meer inzicht in wat fotorealisme (als kunststroming) nu eigenlijk is. 

Ik gebruik de termen fotorealisme en hyperrealisme door elkaar en doel dan op de kunststroming die in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw in de Verenigde Staten ontstond als reactie op de meer avant-gardistische stromingen in de kunst. Een hele bekende vroege fotorealist is de Amerikaan Richard Estes. Een hedendaags Nederlands voorbeeld is Tjalf Spaarnaay. Kenmerkend (in ieder geval in die tijd) voor fotorealisme is het isoleren van een fragment uit de werkelijkheid waarbij de kunstenaar een soort objectieve weergave maakt van die werkelijkheid in al haar details. Of de kunstenaar nu wel of niet iets verandert heeft ten op zichte van het referentiemateriaal (= foto's), het uiteindelijke werk lijkt in ieder geval die werkelijkheid onveranderd - precies zoals het was - weer te geven. In de originele 'definitie' van fotorealisme is een prominente plek voor het gebruik van foto's om informatie te verzamelen en (semi-)mechanische manieren om die informatie over te brengen op de gebruikte ondergrond. Met andere woorden, in fotorealisme wordt veelvuldig gebruik gemaakt van allerlei hulpmiddelen om een lijntekening te maken vanaf fotomateriaal (projectoren, linialen, tracing paper, et cetera). Kijk maar eens naar de lijntekeningen van Nathan Walsh

Maar waar zit het creatieve element dan in? Voor mij zijn er drie fasen in het maken van fotorealistisch werk die verschillende soorten creativiteit vragen.

  • De eerste fase is het creëren van het fragment van de werkelijkheid dat je wilt weergeven. Concreet betekent dit eindeloos foto's maken en bekijken (en soms ook bewerken) en vanuit al die beelden een fragment samenstellen. Als kunstenaar ben je in deze fase een soort beeldcomponist. Soms maakt een kunstenaar ook daadwerkelijk één foto (eventueel met behulp van beeldbewerking), maar dit is niet noodzakelijk. 
  • In de tweede fase wordt het gecreëerde fragment overgebracht op het doek of papier. Dit gebeurt meestal als lijntekening (de kunstenaar zelf ziet tussen de lijnen de vlakken die hij/zij in fase 3 gaat invullen). En zoals al gezegd, meestal gewoon door de foto's over te trekken of te projecteren. Weinig creatief lijkt. En alhoewel deze fase voor een technische aangelegenheid lijkt te zijn (harde versus zachte lijnen, perspectief, et cetera), worden in deze fase de eerste creatieve beslissingen genomen. Om een tekening of schilderij namelijk op een foto te laten lijken, moet je de kijkende mens (oog en brein) om te tuin leiden. Dit doe je vooral in de derde fase door het gebruik van kleuren, schaduwen, highlights, et cetera. Maar in de tweede fase ben je al bezig om te bepalen waar je wat toepast. Je moet dan datgene wat je zelf ziet op de foto vertalen naar hoe je van plan bent de kijker straks de juiste illusie te geven. Je maakt als het ware een soort deconstructie van dat ene fragment naar abstracte vlakken.
  • Tenslotte wordt in de derde fase uitvoering gegeven aan de reconstructie van dat ene fragment. Hier gaat het creatieve proces van het maken van optische illusies verder. Het is nu een soort "paint by numbers" geworden, maar dan zonder de nummers. De vlakken krijgen kleur en tegelijk worden de vlakken opnieuw verdeeld in kleinere vlakken om zo in kleur alle nuances aan te brengen die nodig zijn om het werk er fotorealistisch uit te laten zien. Dit vraagt ook om creativiteit, maar meer in de vorm van oplossend vermogen. 


En dan terug naar de Facebook discussie. Die discussie ging niet over fotorealisme als kunststroming, maar over het precies natekenen van een fotoportret in een fotorealistische stijl. Je ziet dergelijke portretten regelmatig voorbij komen in diverse Facebook groepen. Hoe creatief is dat dan? Voor mij ontbreekt in die activiteit alleen fase 1. Voor sommige mensen is dat de belangrijkste fase van het fotorealisme. Ik heb daar niet zo'n uitgesproken mening over. Mischien zijn er mensen die soms alleen fase 2 en 3 uitvoeren om te oefenen in hun stijl. Soms zijn er mensen die alleen fase 3 uitvoeren (denk aan greyscale kleurplaten bijvoorbeeld). Maar ik ben van mening dat iedere fase om creativiteit vraagt. 

Terug